Thử ngay
Một cây bút và một cuốn vở giá tổng cộng 11.000 đồng. Cuốn vở đắt hơn cây bút đúng 10.000 đồng. Hỏi cây bút giá bao nhiêu?
Xem đáp án
Nếu con số bật ra trong đầu bạn là 1.000 đồng, bạn có rất nhiều bạn đồng hành. Nhưng nếu bút giá 1.000 đồng thì vở giá 11.000 đồng, tổng là 12.000 đồng. Đáp án đúng là 500 đồng (vở 10.500 đồng). Câu hỏi này phỏng theo bài toán "cây gậy và quả bóng" trong Bài kiểm tra Phản xạ Nhận thức của Shane Frederick (2005). Ngay cả sinh viên các trường đại học hàng đầu nước Mỹ cũng thường trả lời sai, không phải vì không biết làm toán, mà vì không dừng lại để kiểm tra.
Bạn vừa trải nghiệm cuộc "giằng co" giữa hai cách suy nghĩ mà nhà tâm lý học Daniel Kahneman, người đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2002, gọi là Hệ 1 và Hệ 2. Một bên trả lời ngay, gần như không tốn sức. Một bên chậm, tốn công, nhưng biết tính toán và kiểm tra. Phần lớn thời gian trong ngày, chúng ta sống bằng Hệ 1. Điều đó giúp ta không kiệt sức, nhưng cũng là nguồn gốc của những sai lầm rất "có hệ thống", lặp lại theo cùng một kiểu, ở cả người bình thường lẫn chuyên gia.
Hai hệ thống: một phép ẩn dụ hữu ích
Hệ 1: nhanh, tự động
- Nhận ra nét mặt giận dữ trong tích tắc.
- Đọc biển quảng cáo dù không định đọc.
- Lái xe trên con đường quen thuộc.
- Trả lời "2 + 2 = ?" và cả "11.000 − 10.000" một cách vội vàng.
Hệ 2: chậm, có chủ đích
- Nhân 17 × 24 trong đầu.
- Điền tờ khai thuế hoặc đọc kỹ một điều khoản hợp đồng.
- So sánh hai gói vay về tổng chi phí thực.
- Kiểm tra lại đáp án câu hỏi cây bút.
Cần nói rõ ngay từ đầu: "Hệ 1" và "Hệ 2" không phải hai vùng não. Đây là một mô hình giản lược mà Kahneman dùng trong cuốn Tư duy nhanh và chậm (2011), dựa trên thuật ngữ của các nhà tâm lý học Keith Stanovich và Richard West. Mô hình này hữu ích để giải thích hành vi, nhưng các nhà khoa học vẫn tranh luận về việc tư duy có thực sự chia thành hai hệ tách biệt hay không.
Lối tắt của Hệ 1: ba "thiên kiến" nổi tiếng nhất
Năm 1974, Amos Tversky và Daniel Kahneman công bố trên tạp chí Science bài báo "Phán đoán trong điều kiện bất định: các lối tắt và thiên kiến". Họ cho rằng khi phải đánh giá xác suất hay ước lượng con số, con người dùng một số "lối tắt" (heuristic). Lối tắt thường đúng, nhưng sai theo những kiểu dự đoán được.
1. Mỏ neo: con số đầu tiên kéo theo mọi thứ
Trong một thí nghiệm, người tham gia xem một vòng quay số được sắp đặt để dừng ở 10 hoặc 65, rồi được hỏi tỷ lệ các nước châu Phi trong Liên Hợp Quốc là bao nhiêu phần trăm. Con số trên vòng quay rõ ràng không liên quan gì đến câu hỏi. Vậy mà:
Một thí nghiệm khác: học sinh có 5 giây để ước lượng tích 8×7×6×5×4×3×2×1. Trung vị câu trả lời là 2.250. Một nhóm khác thấy cùng phép tính nhưng viết ngược, 1×2×3×4×5×6×7×8, và trung vị chỉ là 512. Đáp án đúng là 40.320. Mấy con số đầu tiên đã "neo" cả hai nhóm, và cả hai đều đoán quá thấp.
Ngoài đời, mỏ neo có mặt ở khắp nơi: giá gốc bị gạch ngang bên cạnh giá khuyến mãi, mức lương đầu tiên được nhắc trong buổi phỏng vấn, mức án mà bên công tố đề nghị. Ba bài tiếp theo của chuỗi sẽ quay lại hiện tượng này trong đàm phán, quảng cáo và tòa án.
2. Tính sẵn có: dễ nhớ thì tưởng là phổ biến
Chúng ta đánh giá một điều có hay xảy ra không dựa vào việc ví dụ về nó có dễ hiện ra trong đầu hay không. Một vụ tai nạn máy bay được đưa tin dồn dập khiến nhiều người sợ đi máy bay, dù xét trên mỗi km di chuyển, các phương tiện đường bộ quen thuộc mới là nguy cơ lớn hơn. Mạng xã hội khuếch đại hiệu ứng này: điều được chia sẻ nhiều nhất không phải điều phổ biến nhất, mà là điều gây cảm xúc mạnh nhất.
3. Tính đại diện: "trông giống" thì tưởng là "đúng"
Trong một thí nghiệm nổi tiếng khác của Tversky và Kahneman (1983), người tham gia đọc mô tả về Linda: 31 tuổi, thẳng thắn, thông minh, từng quan tâm đến các vấn đề công bằng xã hội. Họ được hỏi khả năng nào cao hơn: (a) Linda là nhân viên ngân hàng, hay (b) Linda là nhân viên ngân hàng và tham gia phong trào nữ quyền. Phần lớn chọn (b), dù về logic, (b) là một trường hợp con của (a) nên không thể có xác suất cao hơn. Mô tả "giống" hình ảnh một nhà hoạt động khiến Hệ 1 bỏ qua quy tắc xác suất.
Đây cũng là cơ chế phía sau định kiến: đánh giá một người qua quê quán, trường học hay cách ăn mặc, rồi tin rằng mình đang "nhìn người".
Ứng dụng: từ phòng thi đến phòng họp
- Thi cử. Những câu hỏi "bẫy" đánh vào Hệ 1: đề dài, có một chi tiết phủ định, đáp án sai nhìn rất hợp lý. Thói quen gạch chân từ khóa và tự hỏi "nếu đáp án này sai thì vì sao" là cách đánh thức Hệ 2.
- Tin giả. Tiêu đề giật gân, hình ảnh gây sốc và con số tròn trĩnh đều được thiết kế để Hệ 1 tin và chia sẻ trước khi Hệ 2 kịp hỏi: nguồn ở đâu?
- Tuyển dụng và đánh giá. Ấn tượng trong năm phút đầu của buổi phỏng vấn thường lấn át những gì diễn ra sau đó. Nhiều tổ chức dùng câu hỏi phỏng vấn có cấu trúc và chấm điểm theo tiêu chí trước, chính là để hạn chế Hệ 1.
- Kinh doanh. Quyết định đầu tư lớn dựa trên "cảm giác" về một thương vụ là nơi Hệ 1 gây tốn kém nhất. Danh sách kiểm tra (checklist) và việc chỉ định một người đóng vai phản biện là những công cụ đơn giản để buộc Hệ 2 làm việc.
Kiểm chứng: điều gì còn đứng vững?
- Đứng vữngHiệu ứng mỏ neo được lặp lại nhiều lần, kể cả trong dự án Many Labs (2014) khi hàng chục phòng thí nghiệm cùng làm lại các thí nghiệm kinh điển. Đây là một trong những hiệu ứng vững nhất của ngành.
- Có điều kiệnMô hình Hệ 1 – Hệ 2 là phép ẩn dụ hữu ích, không phải mô tả giải phẫu não. Một số nhà nghiên cứu cho rằng tư duy là một dải liên tục chứ không chia hẳn làm hai.
- Không lặp lại đượcMột số nghiên cứu "mồi" (priming) từng được trích dẫn rộng rãi, chẳng hạn đọc những từ liên quan tuổi già khiến người ta đi chậm hơn (Bargh và cộng sự, 1996), đã không lặp lại được trong các nghiên cứu sau. Chính Kahneman, người từng dẫn các nghiên cứu này trong sách, đã công khai thừa nhận ông đã quá tin vào chúng.
Dùng cho bản thân
- Với quyết định lớn (chọn ngành, đổi việc, vay tiền), hãy để qua một đêm và viết ra ít nhất một lý do khiến mình có thể sai.
- Khi gặp một con số đầu tiên, tự hỏi: nếu người ta đưa ra con số khác, mình có còn nghĩ như vậy không?
- Trước khi chia sẻ một tin gây sốc, dành 30 giây tìm nguồn gốc của nó.
- Nhận ra mình đang "nhìn người" qua vài chi tiết bề ngoài, và chủ động tìm thêm thông tin trước khi kết luận.
In brief (English)
Why smart people still get it wrong: the two systems of thinking. Daniel Kahneman (Nobel 2002) described a fast, automatic "System 1" and a slow, effortful "System 2", a useful metaphor rather than a map of the brain. Tversky and Kahneman (1974) showed that heuristics produce predictable errors: a random wheel showing 10 or 65 shifted median estimates of African countries in the UN from 25% to 45%; descending versus ascending multiplication gave medians of 2,250 versus 512 (true answer 40,320). Anchoring has replicated robustly; some famous priming results have not.
Nguồn tham khảo
- A. Tversky, D. Kahneman, Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases, Science 185 (1974)
- S. Frederick, Cognitive Reflection and Decision Making, Journal of Economic Perspectives 19(4) (2005)
- A. Tversky, D. Kahneman, Extensional versus intuitive reasoning: the conjunction fallacy in probability judgment, Psychological Review 90 (1983)
- D. Kahneman, Thinking, Fast and Slow, Farrar, Straus and Giroux (2011)
- R. Klein và cộng sự, Investigating variation in replicability: A "Many Labs" replication project, Social Psychology 45 (2014)
- S. Doyen và cộng sự, Behavioral priming: it's all in the mind, but whose mind?, PLOS ONE (2012)
Bài viết thuộc chuỗi "Tâm lý học hành vi" của O2 Lawyers, nhằm phổ biến kiến thức khoa học, không thay thế tư vấn tâm lý, y khoa hay tài chính. Số liệu thí nghiệm được dẫn theo công bố gốc hoặc nguồn tổng hợp học thuật nêu trên; khi một kết quả đã bị thách thức hoặc không lặp lại được, bài viết nói rõ. Bài viết có mục đích cung cấp kiến thức, không phải ý kiến tư vấn pháp lý hoặc đầu tư.