Nhật Bản 1868–2026: học nhanh, hai lần cất cánh, và thể chế quyết định kết cục

Trong khoảng một trăm năm, Nhật Bản đã hai lần đi từ vị thế bị động lên hàng cường quốc, và cũng hai lần trả giá cho những sai lầm của chính mình. Lần thứ nhất, một quốc gia bị ép ký hiệp ước bất bình đẳng năm 1858 đã thắng Nga năm 1905, rồi bước vào cuộc chiến tranh khiến hơn ba triệu người Nhật thiệt mạng. Lần thứ hai, một nền kinh tế đổ nát năm 1945 trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, rồi rơi vào ba thập kỷ trì trệ. Nếu chỉ nhìn từng sự kiện, câu chuyện này rời rạc. Bài viết này đặt các sự kiện vào cùng một mạch: nguyên nhân dẫn đến chính sách nào, chính sách đó tạo ra kết quả gì, và kết quả ấy lại trở thành điều kiện cho giai đoạn sau ra sao.

Minh Trị (1868–1912): học nhanh để không bị thôn tính

Nguyên nhân. Năm 1853, hạm đội của Phó Đề đốc Perry buộc chính quyền Mạc phủ mở cửa. Các hiệp ước ký năm 1858 với các cường quốc phương Tây cho người nước ngoài được xét xử theo luật nước họ ngay trên đất Nhật và tước của Nhật quyền tự định thuế nhập khẩu. Trong mắt giới tinh hoa Nhật, Trung Quốc thua Chiến tranh Nha phiến là lời cảnh báo trực tiếp. Câu hỏi đặt ra cho họ không phải là có nên thay đổi hay không, mà là thay đổi nhanh đến mức nào để không trở thành thuộc địa.

Chính sách. Sau khi quyền lực được trao lại cho Thiên hoàng năm 1868, chính quyền mới khẩu hiệu hóa mục tiêu bằng cụm từ "phú quốc cường binh" và triển khai liên tiếp các cải cách nền tảng:

• Tập trung quyền lực. Năm 1871 bãi bỏ các phiên (han) của lãnh chúa, thay bằng hệ thống tỉnh do trung ương bổ nhiệm. Năm 1873 ban hành chế độ nghĩa vụ quân sự và cải cách thuế đất, tạo nguồn thu ổn định bằng tiền cho ngân sách.
• Học có hệ thống. Tháng 12/1871, Phái đoàn Iwakura, với các lãnh đạo chủ chốt như Kido Takayoshi, Ōkubo Toshimichi và Itō Hirobumi, rời Nhật gần hai năm để khảo sát Mỹ và châu Âu. Mục tiêu chính thức là chuẩn bị sửa đổi hiệp ước, nhưng kết quả lớn nhất là một chương trình học hỏi thể chế, công nghiệp và giáo dục của phương Tây. Nhật không sao chép một mô hình duy nhất mà chọn lọc: hải quân học Anh, hiến pháp chủ yếu theo mô hình Phổ, bộ luật dân sự chịu ảnh hưởng của cả Pháp và Đức.
• Đầu tư vào con người. Đạo luật giáo dục năm 1872 đặt nền móng cho trường học hiện đại. Theo Bộ Giáo dục Nhật Bản, tỷ lệ trẻ em đi học tiểu học tăng từ 28% (1873) lên hơn 50% (1883) và vượt 96% từ năm 1906. Điều đáng chú ý là học phí ban đầu khoảng 50 sen mỗi tháng, trong khi thu nhập bình quân một người lao động năm 1878 chỉ khoảng 21 yên một năm. Các gia đình Nhật vẫn cho con đi học dù đó là gánh nặng lớn. Năm 1900, học phí tiểu học được bãi bỏ; năm 1907, giáo dục bắt buộc kéo dài lên sáu năm.
• Thể chế hóa. Hiến pháp Đế quốc Nhật Bản được ban hành ngày 11/2/1889, Quốc hội nhóm họp lần đầu năm 1890. Nhật trở thành nhà nước lập hiến đầu tiên ở Đông Á.

Kết quả. Mục tiêu pháp lý của cả một thế hệ đã hoàn thành: quyền tài phán lãnh sự của người nước ngoài bị bãi bỏ năm 1899, Nhật giành lại quyền tự chủ thuế quan năm 1911. Công nghiệp nhẹ, nhất là dệt, phát triển mạnh từ Chiến tranh Trung – Nhật (1894–1895) đến Chiến tranh Nga – Nhật (1904–1905); nhu cầu quân sự đặt nền móng cho công nghiệp nặng. Chiến thắng trước Nga năm 1905 thường được coi là lần đầu tiên trong thời hiện đại một nước châu Á đánh bại một cường quốc châu Âu. Năm 1910, Nhật sáp nhập Triều Tiên.

1927–1945: năng lực lớn nhưng thể chế thiếu cơ chế kiềm chế

Nguyên nhân. Khủng hoảng tài chính năm 1927 và Đại suy thoái từ năm 1929 làm nông thôn Nhật kiệt quệ. Khi thương mại thế giới thu hẹp và các nước dựng hàng rào thuế quan, ý tưởng về một "vùng tự cung tự cấp" ở lục địa châu Á ngày càng có sức hút.

Một chính sách kinh tế thành công. Bộ trưởng Tài chính Takahashi Korekiyo cho Nhật rời bản vị vàng ngay ngày đầu nhậm chức năm 1931, kết hợp mở rộng tài khóa, hạ lãi suất và để BOJ mua trái phiếu trực tiếp từ chính phủ. Theo Phó Thống đốc BOJ Kikuo Iwata (phát biểu năm 2013), Nhật là cường quốc đầu tiên thời đó phục hồi kinh tế và thoát giảm phát. Đến năm 1935, khi kinh tế đã ổn định, ông Takahashi tìm cách thắt chặt chi tiêu, dừng việc BOJ mua nợ và kìm ngân sách quân sự. Ngày 26/2/1936, ông bị các sĩ quan trẻ ám sát.

Khi phanh bị gỡ bỏ. Sau năm 1936, việc BOJ mua nợ chính phủ không còn bị kiểm soát và trở thành nguồn tài trợ cho chiến tranh. Siêu lạm phát sau năm 1945 là hệ quả trực tiếp. Về quân sự, sự kiện Mãn Châu (9/1931) diễn ra do quân đội tại chỗ tự hành động; Nhật rút khỏi Hội Quốc Liên năm 1933; chiến tranh toàn diện với Trung Quốc bùng nổ tháng 7/1937. Năm 1941, sau khi Nhật đưa quân vào miền Nam Đông Dương, Mỹ phong tỏa tài sản của Nhật và cấm vận dầu. Với giới lãnh đạo Nhật lúc đó, nguồn dầu bị cắt nghĩa là phải chọn giữa rút quân và mở rộng chiến tranh. Họ chọn tấn công Trân Châu Cảng tháng 12/1941.

Cái giá. Theo Chính phủ Nhật Bản, hơn ba triệu người Nhật thiệt mạng trong chiến tranh. Thiệt hại của các dân tộc châu Á bị chiếm đóng còn lớn hơn nhiều. Tại Việt Nam, nạn đói năm Ất Dậu (1944–1945) ở miền Bắc diễn ra dưới chế độ chiếm đóng của Nhật và chính quyền thuộc địa Pháp.

1945–1952: tái thiết thể chế từ đổ nát

Nguyên nhân. Năm 1945, công nghiệp Nhật phần lớn bị bom phá hủy, tiền lương thực tế chỉ còn khoảng 30% mức trước chiến tranh. Lực lượng chiếm đóng do Tướng MacArthur đứng đầu (SCAP/GHQ) coi tập trung quyền lực kinh tế và đói nghèo nông thôn là những gốc rễ của chủ nghĩa quân phiệt, và tiến hành cải cách để triệt tiêu các gốc rễ đó.

Chính sách.

• Cải cách ruộng đất. Sau chỉ thị SCAPIN-411 ngày 9/12/1945, đợt cải cách thứ hai từ tháng 10/1946 buộc Nhà nước mua toàn bộ đất cho thuê của địa chủ vắng mặt, cùng phần đất cho thuê vượt khoảng 1 ha của địa chủ tại chỗ, để bán lại cho tá điền. Tổng cộng 1,74 triệu ha được chuyển cho 4,75 triệu nông hộ. Tỷ lệ diện tích do tá điền canh tác giảm từ 45,9% xuống 9,9%. Vì lạm phát phi mã, khoản bồi thường cho địa chủ gần như mất giá trị: dưới 1.000 yên mỗi tan, trong khi giá thị trường năm 1950 khoảng 20.000 yên. Nói cách khác, đây là một cuộc phân phối lại tài sản quy mô lớn.
• Giải thể tài phiệt và cạnh tranh. Năm 1946, Ủy ban Thanh lý Công ty Mẹ nhận khoảng 150 triệu cổ phần để bán ra công chúng. Năm 1947, Mitsui Bussan bị chia thành hơn 220 công ty, Mitsubishi Shoji thành hơn 130 công ty. Luật Chống độc quyền (4/1947) cấm công ty mẹ nắm cổ phần chi phối và cấm cartel, đảo ngược khung pháp lý trước chiến tranh.
• Lao động và hiến pháp. Luật Công đoàn (12/1945), Luật Điều chỉnh quan hệ lao động (1946), Luật Tiêu chuẩn lao động (1947); tỷ lệ tham gia công đoàn vượt 50%. Hiến pháp mới có hiệu lực ngày 3/5/1947, trong đó Điều 9 từ bỏ chiến tranh.
• Đường lối Dodge (1949). Ngân sách được cân bằng hoàn toàn, tỷ giá đơn nhất 360 yên đổi 1 USD có hiệu lực từ ngày 25/4/1949 thay cho chế độ đa tỷ giá, và BOJ có Hội đồng Chính sách riêng. Lạm phát sau chiến tranh bị dập tắt, đổi lại là một đợt giảm phát và suy thoái nặng.

Thế giới thay đổi cuộc chơi. Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ ngày 25/6/1950. Theo Bộ Tài chính Nhật Bản, nhu cầu mua sắm đặc biệt của quân đội Mỹ tương đương 25% kim ngạch xuất khẩu của Nhật năm 1951 và 35% năm 1952. Chiến tranh lạnh cũng khiến Washington chuyển ưu tiên từ dân chủ hóa sang phục hồi kinh tế Nhật như một đồng minh. Hiệp ước San Francisco có hiệu lực ngày 28/4/1952, kết thúc thời kỳ chiếm đóng.

1955–1973: tăng trưởng thần kỳ đến từ đâu

Kết quả trước. Theo Bộ Tài chính Nhật Bản, tăng trưởng thực tế bình quân đạt 9,7%/năm trong giai đoạn 1955–1965. Sách trắng kinh tế năm 1956 tuyên bố "thời kỳ hậu chiến đã kết thúc": từ đây tăng trưởng phải dựa vào hiện đại hóa chứ không còn là phục hồi. Năm 1964, Tokyo tổ chức Thế vận hội, tàu cao tốc Shinkansen đi vào hoạt động, và Nhật gia nhập OECD.

Chính sách.

• Kế hoạch có mục tiêu đơn giản, dễ hiểu. Kế hoạch Nhân đôi thu nhập quốc dân của Thủ tướng Ikeda (ban hành 12/1960, giai đoạn 1961–1970) đặt mục tiêu tăng trưởng 9% trong ba năm đầu và 7,2% trong bảy năm sau. Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Kinh tế – Xã hội thuộc Văn phòng Nội các Nhật Bản (ESRI, 2016), GNP thực tế tăng bình quân 11,6%/năm; xuất khẩu năm 1970 đạt 20,25 tỷ USD so với mục tiêu 9,32 tỷ USD. Kế hoạch của Nhật mang tính định hướng, không phải mệnh lệnh: nó phát tín hiệu cho doanh nghiệp đầu tư, và chính khu vực tư nhân vượt xa kế hoạch.
• Đầu tư tư nhân là động cơ chính. Các nhà nghiên cứu Đại học Tokyo mô tả hiện tượng "đầu tư kéo theo đầu tư" trong điện lực, thép, hóa chất và máy móc. Các doanh nghiệp lớn cạnh tranh gay gắt với nhau trên thị trường nội địa.
• Tài khóa thận trọng. Gánh nặng thuế được giữ quanh 20% thu nhập quốc dân, và ngân sách cân bằng được duy trì đến năm 1965. Hạ tầng được tài trợ chủ yếu qua Chương trình Đầu tư và Cho vay Tài chính (FILP), sử dụng tiền tiết kiệm bưu điện của người dân.
• Hội nhập từng bước. Nhật gia nhập GATT tháng 9/1955 và Liên Hợp Quốc tháng 12/1956. Tỷ lệ tự do hóa nhập khẩu tăng từ 41% (1960) lên 93% (1964). Năm 1964, Nhật chuyển sang tư cách thành viên Điều VIII của IMF, tức cam kết không hạn chế thanh toán vãng lai.

Điều kiện bên ngoài. Thương mại thế giới mở rộng nhanh dưới hệ thống GATT. Tỷ giá 360 yên ngày càng có lợi cho xuất khẩu khi năng suất của Nhật tăng nhanh hơn Mỹ. Chi tiêu quốc phòng thấp vì Nhật dựa vào liên minh an ninh với Mỹ. Đảng Dân chủ Tự do (LDP), thành lập năm 1955, cầm quyền liên tục đến đầu thập niên 1990, tạo ra sự ổn định chính trị.

Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ: MITI có tạo ra "phép màu" không?

Cách nhìn cân bằng là: nhà nước Nhật làm tốt việc tạo môi trường và định hướng, còn sức mạnh thực sự đến từ những doanh nghiệp phải cạnh tranh khốc liệt với nhau và với thế giới. Ngay năm 1955, MITI đã phản đối việc đưa mục tiêu toàn dụng lao động vào kế hoạch kinh tế, vì cho rằng doanh nghiệp cần được ưu tiên hợp lý hóa và cắt giảm nhân sự.

1971–1985: những cú sốc từ bên ngoài và lần thích nghi thành công

Cú sốc thứ nhất: đồng yên. Ngày 15/8/1971, Tổng thống Nixon đình chỉ việc đổi USD sang vàng. Theo Thỏa thuận Smithsonian (12/1971), đồng yên được định giá lại ở mức 308 yên/USD, rồi được thả nổi từ năm 1973. Lợi thế tỷ giá 360 yên của thời tăng trưởng cao chấm dứt.

Cú sốc thứ hai: dầu mỏ. Theo nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Nhật Bản (JCER, 4/2026), giá dầu niêm yết tăng gấp bốn lần đến tháng 1/1974. Lạm phát giá tiêu dùng lên 20,9% trong năm tài khóa 1974, đỉnh 24,9% vào tháng 2/1974; Bộ trưởng Tài chính Fukuda gọi đó là "giá cả điên loạn". GDP thực tế giảm 0,5%, lần tăng trưởng âm đầu tiên kể từ khi có số liệu tài khoản quốc gia. Tiền lương danh nghĩa năm 1974 tăng tới 32,9%, tạo vòng xoáy giá – lương.

Lần thứ hai làm tốt hơn. Trong cuộc khủng hoảng dầu 1979–1980, lạm phát đỉnh chỉ 8,7%, GDP vẫn tăng 2,6% trong năm tài khóa 1980 và không có quý nào suy giảm. Lý do: các cuộc đàm phán lương mùa xuân giữ mức tăng lương (6,7%) thấp hơn lạm phát (7,6%), và BOJ nâng lãi suất sớm, từ 4,25% (4/1979) lên 9% (3/1980). Cùng thời gian đó, các doanh nghiệp Nhật chuyển mạnh sang sản phẩm tiết kiệm năng lượng. Những chiếc ô tô nhỏ, ít hao xăng của Nhật giành thị phần lớn tại Mỹ. Năm 1979, cuốn Japan as Number One của Ezra Vogel trở thành biểu tượng của thời kỳ này.

1985–1990: Plaza và bong bóng

Nguyên nhân từ bên ngoài. Ngày 22/9/1985, năm nền kinh tế lớn ký Thỏa thuận Plaza tại New York để cùng can thiệp hạ giá đồng USD. Theo Nippon.com, đồng yên từ khoảng 240 yên/USD lên dưới 150 yên/USD vào đầu năm 1987 và 120 yên/USD vào đầu năm 1988. Mục tiêu ban đầu chỉ khoảng 200 yên/USD. Doanh nghiệp xuất khẩu Nhật lo ngại "suy thoái do đồng yên mạnh".

Phản ứng chính sách. BOJ hạ lãi suất chiết khấu năm lần trong hai năm 1986–1987, xuống mức thấp kỷ lục 2,5% và giữ mức đó hơn hai năm. Chính phủ Nakasone bổ sung gói kích thích 6 nghìn tỷ yên năm 1987. Trong khi đó, hàng hóa không tăng giá nhiều nhờ đồng yên mạnh, nên ngân hàng trung ương không thấy tín hiệu lạm phát để thắt chặt. Tiền rẻ chảy vào cổ phiếu và đất đai. Chỉ số Nikkei 225 đạt đỉnh 38.915 điểm ngày 29/12/1989.

Kết cục. Từ tháng 5/1989, BOJ nâng lãi suất năm lần trong 15 tháng, đồng thời nhà nước hạn chế tín dụng bất động sản. Bong bóng cổ phiếu vỡ năm 1990, bong bóng đất vỡ năm 1991. Trong bài viết năm 1999, Ben Bernanke, sau này là Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), cho rằng BOJ đã mắc ba sai lầm nối tiếp: không thắt chặt kịp thời trong giai đoạn 1987–1989, thắt chặt quá mạnh làm vỡ bong bóng trong giai đoạn 1989–1991, và nới lỏng quá chậm trong giai đoạn 1991–1994.

1990–2012: vì sao "vết thương" lâu lành

Bong bóng vỡ ở nhiều nước, nhưng ít nơi phục hồi lâu như Nhật. Theo Bernanke, tăng trưởng GDP thực tế của Nhật giai đoạn 1991–1999 dưới 0,9%/năm. Có ba cách giải thích chính. Chúng không loại trừ nhau, nhưng giới nghiên cứu vẫn tranh luận về tầm quan trọng của từng yếu tố.

1. Ngân hàng che giấu nợ xấu và nuôi "doanh nghiệp xác sống". Caballero, Hoshi và Kashyap (American Economic Review, 2008) chứng minh các ngân hàng Nhật, vốn chỉ đáp ứng chuẩn an toàn vốn nhờ cơ quan quản lý dễ dãi, đã dùng các khoản tái cơ cấu hình thức để giữ cho doanh nghiệp mất khả năng thanh toán tiếp tục hoạt động. Ở những ngành có nhiều "doanh nghiệp xác sống", tạo việc làm và năng suất đều thấp hơn, và doanh nghiệp lành mạnh giảm đầu tư. Cơ chế "chọn lọc tự nhiên" của thị trường bị chặn lại. Khủng hoảng chỉ bộc lộ hết vào năm 1997–1998, khi Ngân hàng Hokkaido Takushoku, Công ty chứng khoán Yamaichi và Ngân hàng Tín dụng Dài hạn Nhật Bản (LTCB) lần lượt sụp đổ.
2. Suy thoái bảng cân đối kế toán. Theo nhà kinh tế Richard Koo (Viện Nghiên cứu Nomura), sau khi giá tài sản sụp đổ, doanh nghiệp dồn lợi nhuận để trả nợ thay vì đầu tư, nên lãi suất thấp không kích thích được vay mượn. Theo cách giải thích này, chi tiêu công đã ngăn GDP sụp đổ. Những người phê phán chỉ ra rằng kế hoạch đầu tư công 430 nghìn tỷ yên trong mười năm từ 1991 (sau mở rộng lên 630 nghìn tỷ yên) phần lớn đổ vào xây dựng hiệu quả thấp: số lao động ngành xây dựng tăng từ 5,3 triệu (1985) lên 6,85 triệu (1997).
3. Chính sách tiền tệ "tự tê liệt". Bernanke (1999) bác bỏ quan điểm rằng BOJ đã hết công cụ. Ông đề xuất mục tiêu lạm phát 3–4%, chủ động làm yếu đồng yên, mua trái phiếu dài hạn, và kết hợp giảm thuế được tài trợ bằng tiền in thêm. BOJ áp dụng lãi suất bằng 0 năm 1999 và nới lỏng định lượng giai đoạn 2001–2006, sớm nhất thế giới. Theo nhiều nhà kinh tế, do quy mô hạn chế và việc rút lại quá sớm, các biện pháp này không chấm dứt được giảm phát.

2013–2026: Abenomics, đồng yên yếu và Nhật Bản của Thủ tướng Takaichi

Abenomics: áp dụng gần như đúng đề xuất năm 1999. Năm 2013, BOJ cam kết mục tiêu lạm phát 2% và tiến hành nới lỏng định lượng và định tính quy mô lớn, sau đó là lãi suất âm và kiểm soát đường cong lợi suất (2016). Đồng yên giảm giá, lợi nhuận doanh nghiệp xuất khẩu và giá cổ phiếu tăng, việc làm tăng nhờ phụ nữ và người cao tuổi tham gia lao động nhiều hơn. Tuy vậy, lạm phát 2% không đạt được bền vững trong nhiều năm, còn cải cách cơ cấu bị đánh giá là "mũi tên" yếu nhất. Đến tháng 3/2025, theo Bộ Tài chính Nhật Bản, BOJ nắm 51,7% trái phiếu chính phủ Nhật (JGB) đang lưu hành, còn nhà đầu tư nước ngoài chỉ nắm khoảng 6%.

Nợ công: con số đáng sợ nhất, nhưng không phải rủi ro lớn nhất. Theo IMF, nợ gộp của chính phủ chung Nhật khoảng 240% GDP năm 2023, đỉnh 258% năm 2020. Con số "trên 260%" lan truyền trên mạng không khớp với dữ liệu IMF. Nhật chưa gặp khủng hoảng nợ vì ba lý do: nợ gần như hoàn toàn bằng đồng yên; chủ nợ chủ yếu là người Nhật và BOJ; và Nhật là một trong những chủ nợ ròng lớn nhất thế giới. Lý do thứ tư, lãi suất gần bằng 0, đang thay đổi.

Dân số: lợi thế con người của thời Minh Trị đang đảo chiều. Theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, năm 2024 có 686.061 trẻ được sinh ra, mức thấp nhất từ trước đến nay; tổng tỷ suất sinh 1,15; số người tử vong 1.605.298; dân số giảm tự nhiên 919.237 người. Nếu nguồn nhân lực có học vấn từng là động lực của hai lần cất cánh, thì việc nguồn nhân lực ấy thu hẹp là ràng buộc dài hạn lớn nhất của Nhật hôm nay. Nhật đã mở rộng cửa cho lao động nước ngoài, trong đó lao động Việt Nam chiếm tỷ trọng lớn.

Sức mạnh ít được nhìn thấy. Nhiều doanh nghiệp Nhật ít tên tuổi với người tiêu dùng nhưng dẫn đầu thế giới trong vật liệu bán dẫn, hóa chất tinh khiết cao, thiết bị chính xác và linh kiện. Nhà máy TSMC tại Kumamoto khai trương tháng 2/2024; Rapidus khởi động dây chuyền thử nghiệm chip 2 nanomet tại Hokkaido ngày 1/4/2025. Đây là sự trở lại của kiểu chính sách công nghiệp, lần này nhằm vào an ninh chuỗi cung ứng.

Bài học đất hiếm: một lần tự sửa sai thành công. Tháng 9/2010, sau va chạm giữa tàu cá Trung Quốc và tàu tuần duyên Nhật gần quần đảo Senkaku (Trung Quốc gọi là Điếu Ngư), Trung Quốc ngừng xuất khẩu đất hiếm sang Nhật, khi Nhật phụ thuộc gần 90% vào nguồn này. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới, Nhật đáp lại bằng gói 100 tỷ yên, đầu tư vào mỏ ở Úc, dự trữ chiến lược, tái chế và công nghệ giảm sử dụng. Mức phụ thuộc giảm xuống khoảng 60%, lượng tiêu thụ còn khoảng một nửa. So với năm 1941, khi sự lệ thuộc nguyên liệu bị giải quyết bằng chiến tranh, năm 2010 Nhật giải quyết vấn đề tương tự bằng đa dạng hóa, công nghệ và hợp tác.

Chính trị mới. Ngày 21/10/2025, bà Sanae Takaichi trở thành nữ Thủ tướng đầu tiên của Nhật. Phát biểu ngày 7/11/2025 rằng một cuộc tấn công nhằm vào Đài Loan có thể dẫn tới phản ứng quân sự của Nhật đã khiến Trung Quốc triệu Đại sứ Nhật, khuyến cáo công dân không du lịch Nhật, và theo truyền thông ngày 19/11/2025, tạm dừng nhập khẩu thủy sản Nhật. Ngày 8/2/2026, LDP giành 316/465 ghế Hạ viện; cùng đảng Duy tân Nhật Bản (36 ghế), liên minh cầm quyền có 352 ghế. Đây là nền tảng chính trị mạnh nhất trong nhiều năm, đi cùng cam kết giảm thuế và tăng chi quốc phòng. Nó đặt lại câu hỏi cũ về kỷ luật tài khóa, lần này trong bối cảnh lãi suất đang tăng.

Nhìn lại 150 năm: những gì lặp lại

Sợi chỉ thứ tư quan trọng nhất. Nhật thành công không phải vì không mắc sai lầm, mà vì trong những giai đoạn tốt nhất, thể chế của Nhật đủ khả năng nhận ra và sửa sai nhanh. Những giai đoạn tồi tệ nhất là khi các cơ chế kiềm chế bị vô hiệu hóa (1930) hoặc khi các bên liên quan cùng có lợi ích trong việc trì hoãn (1990).

Ý nghĩa đối với Việt Nam

• Đầu tư vào con người trước khi giàu. Nhật phổ cập giáo dục khi thu nhập còn rất thấp. Với Việt Nam, đang trong giai đoạn cơ cấu dân số vàng nhưng mức sinh đã giảm, chất lượng giáo dục và năng suất lao động cần đi trước khi lực lượng lao động thu hẹp.
• Mục tiêu hội nhập cụ thể, đo lường được. Nhật mất hơn 50 năm (1858–1911) để xóa các điều khoản bất bình đẳng bằng cách hiện đại hóa hệ thống pháp luật. Với Việt Nam, việc nội luật hóa các cam kết FTA thế hệ mới và nâng chất lượng pháp luật kinh doanh đóng vai trò tương tự đối với vị thế quốc gia.
• Phân phối thành quả tạo thị trường nội địa. Cải cách ruộng đất và mở rộng sở hữu cổ phần sau năm 1945 tạo ra tầng lớp trung lưu, vừa là sức mua vừa là sự ổn định.
• Xử lý nợ xấu sớm và minh bạch. Chi phí của việc che giấu được tính bằng thập kỷ. Quan trọng không phải nợ xấu nhiều hay ít, mà là tốc độ thừa nhận và xử lý.
• Tiền rẻ kéo dài và bong bóng tài sản. Giá hàng hóa ổn định không có nghĩa là không có rủi ro. Bong bóng Nhật hình thành khi lạm phát hàng hóa thấp, còn giá đất và cổ phiếu tăng vọt.
• Đối với doanh nghiệp. Muốn tham gia sâu chuỗi cung ứng của Nhật, doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn hóa chất lượng và quản trị, kèm hợp đồng cung ứng dài hạn có điều khoản rõ về tiêu chuẩn, bảo mật công nghệ và giải quyết tranh chấp. Hợp đồng, khoản vay hoặc doanh thu bằng yên cần cơ chế điều chỉnh giá hoặc phòng ngừa rủi ro tỷ giá, vì đồng yên đã dao động trong biên độ rất rộng chỉ trong vài năm.

← Các bài khác trong mục Hiểu về thế giới