Hà Lan: đất lấn biển, thương mại và mô hình đồng thuận "polder"

Khoảng một phần tư lãnh thổ Hà Lan nằm dưới mực nước biển. Muốn tồn tại, người Hà Lan phải cùng nhau đắp đê, thoát nước và quản lý đất, những việc không gia đình hay làng xã nào làm một mình được. Từ nhu cầu đó hình thành một văn hóa thương lượng và đồng thuận mà ngày nay gọi là "mô hình polder". Cũng quốc gia nhỏ bé này đã sáng tạo ra công ty cổ phần có cổ phiếu giao dịch tự do đầu tiên, từng là cường quốc thương mại của thế kỷ XVII, và hiện là một trong những nước xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới. Bài viết này đặt các sự kiện vào một mạch: nước, thương mại, tài nguyên và đồng thuận đã định hình Hà Lan như thế nào, và đâu là giới hạn của từng yếu tố.

1568–1700: thời kỳ Hoàng kim và sáng tạo tài chính

Nguyên nhân. Năm 1568, các tỉnh miền Bắc Hà Lan khởi nghĩa chống ách cai trị của Tây Ban Nha. Liên minh Utrecht (1579) liên kết các tỉnh; Hòa ước Münster (1648) công nhận Cộng hòa Hà Lan độc lập. Trong suốt cuộc chiến, dòng người tị nạn có tay nghề và vốn liếng, gồm thương nhân từ Antwerp, người Tin Lành Huguenot từ Pháp và người Do Thái Sephardi từ bán đảo Iberia, đổ về Amsterdam, nơi có mức độ khoan dung tôn giáo cao hơn phần lớn châu Âu thời đó.

Sáng tạo thể chế. Năm 1602, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) được thành lập với vốn huy động từ công chúng và cổ phần có thể mua bán tự do. Đây được coi là công ty cổ phần hiện đại đầu tiên, và việc mua bán cổ phần VOC làm hình thành sàn chứng khoán Amsterdam. Năm 1609, Ngân hàng Amsterdam (Wisselbank) ra đời để chuẩn hóa thanh toán thương mại. Cơn sốt hoa tulip những năm 1636–1637 thường được nhắc như bong bóng đầu cơ đầu tiên, dù các nhà sử học hiện đại cho rằng quy mô tác động kinh tế của nó bị thổi phồng.

1700–1945: suy giảm và đế chế thuộc địa

Các cuộc chiến tranh Anh – Hà Lan và sự trỗi dậy của Anh làm Hà Lan mất vị trí số một về thương mại. VOC giải thể năm 1799. Sau thời kỳ bị Pháp chiếm, Vương quốc Hà Lan được thành lập năm 1815. Ở Đông Ấn (Indonesia ngày nay), "Hệ thống canh tác cưỡng bức" (Cultuurstelsel) từ năm 1830 buộc nông dân Java dành một phần đất trồng cây xuất khẩu cho chính quyền thuộc địa. Nguồn thu từ hệ thống này đóng góp đáng kể cho ngân sách Hà Lan, trong khi gây ra nạn đói ở một số vùng của Java.

Trong nước, cuộc chiến với nước tiếp tục ở quy mô lớn hơn: đê chắn Afsluitdijk hoàn thành năm 1932, biến vịnh Zuiderzee thành hồ nước ngọt và mở đường cho việc lấn biển tạo đất mới. Năm 1940, Đức chiếm đóng Hà Lan; "mùa đông đói" 1944–1945 là ký ức sâu sắc của nhiều thế hệ.

1953–1997: trận lụt và công trình Delta

Cú sốc. Đêm 31/1 rạng sáng 1/2/1953, bão kết hợp triều cường phá vỡ đê ở tỉnh Zeeland và phía Nam tỉnh Holland. 1.836 người chết đuối, cùng khoảng 182.000 gia súc.

Chính sách. Năm năm sau, Đạo luật Delta (1958) thông qua kế hoạch rút ngắn và gia cố đường bờ biển Tây Nam bằng hệ thống đập, cống và đê chắn sóng. Công trình kéo dài gần 40 năm: đê chắn Oosterschelde khánh thành năm 1986; đê chắn di động Maeslantkering bảo vệ cảng Rotterdam hoàn thành năm 1997.

Một ví dụ về đồng thuận. Kế hoạch ban đầu là đóng kín hoàn toàn cửa sông Oosterschelde. Trước phản đối của ngư dân và giới môi trường, Hà Lan chuyển sang xây một đê chắn có cửa: bình thường mở để nước triều ra vào, chỉ đóng khi có bão. Giải pháp này tốn kém hơn nhiều nhưng giữ được hệ sinh thái cửa sông và sinh kế, là điển hình của cách tiếp cận cân bằng an toàn, môi trường và kinh tế.

1959–1982: khí đốt và "căn bệnh Hà Lan"

Tài nguyên bất ngờ. Mỏ khí Groningen, một trong những mỏ khí lớn nhất châu Âu, được phát hiện năm 1959 và bắt đầu khai thác từ thập niên 1960. Từ khi khai thác đến nay, khí đốt đã mang lại cho ngân sách Hà Lan ước tính khoảng 363 tỷ euro.

Cái giá. Doanh thu xuất khẩu khí làm đồng guilder tăng giá, khiến ngành chế tạo mất sức cạnh tranh, trong khi nhà nước dùng nguồn thu để mở rộng các khoản trợ cấp xã hội. Năm 1977, tạp chí The Economist gọi hiện tượng này là "căn bệnh Hà Lan" (Dutch disease), một thuật ngữ nay được dùng trong kinh tế học để mô tả tác động phụ của việc bùng nổ tài nguyên. Đầu thập niên 1980, Hà Lan rơi vào khủng hoảng với thất nghiệp cao và thâm hụt ngân sách lớn.

1982–2008: Wassenaar và mô hình polder

Chính sách. Năm 1982, trong khuôn khổ Quỹ Lao động (STAR), giới chủ và công đoàn đạt Thỏa thuận Wassenaar: công đoàn chấp nhận kìm hãm tăng lương, đổi lại giới chủ đồng ý giảm giờ làm để chia sẻ việc làm. Thỏa thuận này cho phép Chính phủ kìm lương khu vực công, trợ cấp xã hội và lương tối thiểu; đồng guilder được neo vào đồng mark Đức để kiềm chế lạm phát.

Kết quả. Theo Eurofound, việc làm ở Hà Lan tăng bình quân 1,8%/năm trong giai đoạn 1983–1993, so với 0,4% của toàn EU; thất nghiệp xuống 5,6% vào tháng 7/1997. Năm 1993, các bên tái khẳng định cam kết trong thỏa thuận "Một hướng đi mới". Việc làm bán thời gian trở nên phổ biến, đặc biệt với phụ nữ. Rotterdam trở thành cảng lớn nhất châu Âu, và nông nghiệp công nghệ cao biến Hà Lan thành một trong những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.

2008–2026: giới hạn của đồng thuận

Groningen: hóa đơn của tài nguyên. Khai thác khí kéo dài nhiều thập kỷ gây ra động đất, làm hư hại hàng nghìn ngôi nhà ở tỉnh Groningen. Sau nhiều năm giảm sản lượng, tháng 4/2024 Thượng viện thông qua luật đóng cửa vĩnh viễn mỏ khí. Công ty vận hành NAM, liên doanh giữa Shell và ExxonMobil, đã đưa vấn đề bồi thường ra trọng tài.

Khi tòa án định hình chính sách. Năm 2019, hai phán quyết thay đổi chính trị Hà Lan. Tháng 5/2019, Hội đồng Nhà nước (Raad van State), cơ quan tài phán hành chính cao nhất, bác bỏ cơ chế cấp phép phát thải nitơ hiện hành, làm đình trệ nhiều dự án xây dựng và buộc Nhà nước phải tính đến việc giảm quy mô chăn nuôi. Làn sóng biểu tình của nông dân dẫn tới sự ra đời của Phong trào Nông dân – Công dân (BBB). Tháng 12/2019, Tòa án Tối cao xác nhận trong vụ Urgenda rằng Nhà nước có nghĩa vụ pháp lý cắt giảm khí nhà kính. Với một nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu nông sản đạt 137,5 tỷ euro năm 2025 (theo Cục Thống kê Hà Lan), xung đột giữa tăng trưởng nông nghiệp và môi trường là vấn đề trung tâm.

Công nghệ và địa chính trị. Hà Lan là nơi đặt trụ sở ASML, nhà sản xuất máy quang khắc không thể thay thế của ngành chip, và từ năm 2023 đã áp dụng kiểm soát xuất khẩu đối với một số thiết bị tiên tiến. Ngày 30/9/2025, Bộ trưởng Kinh tế lần đầu viện dẫn Luật về Khả năng cung ứng hàng hóa để can thiệp vào Nexperia, công ty bán dẫn có trụ sở tại Nijmegen thuộc sở hữu Trung Quốc, với lý do lo ngại tài sản, công nghệ và tri thức bị chuyển ra nước ngoài. Trung Quốc đáp trả bằng việc hạn chế xuất khẩu chip của Nexperia từ nhà máy ở Trung Quốc, gây lo ngại thiếu chip cho ngành ô tô châu Âu. Ngày 19/11/2025, sau các cuộc tiếp xúc với phía Trung Quốc, Hà Lan đình chỉ lệnh này.

Phân cực chính trị. Đảng Tự do (PVV) của ông Geert Wilders, với chủ trương hạn chế nhập cư, thắng cử năm 2023; chính phủ liên minh sau đó sụp đổ năm 2025. Trong cuộc bầu cử ngày 29/10/2025, theo kết quả chính thức công bố ngày 7/11/2025, đảng D66 của ông Rob Jetten và PVV cùng giành 26 ghế; D66 hơn PVV 29.668 phiếu và được quyền chủ trì thành lập liên minh. Sự phân mảnh này cho thấy văn hóa đồng thuận ngày càng khó vận hành.

Những gì lặp lại

Ý nghĩa đối với Việt Nam

• Đồng bằng sông Cửu Long. Ngày 17/12/2013, Hà Lan trao cho Việt Nam Kế hoạch Đồng bằng sông Cửu Long, xây dựng dựa trên Chương trình Delta của Hà Lan, với tầm nhìn đến năm 2100 và 12 nhóm giải pháp về đất và nước. Kinh nghiệm Hà Lan cho thấy quản lý nước phải là chương trình dài hạn, xuyên nhiệm kỳ, kết hợp an toàn, sinh kế và môi trường.
• Nông nghiệp công nghệ cao. Hà Lan có diện tích nhỏ nhưng xuất khẩu nông sản lớn nhờ năng suất, công nghệ và logistics. Đây là hướng đi phù hợp hơn so với mở rộng diện tích.
• Quản lý nguồn thu tài nguyên. "Căn bệnh Hà Lan" là cảnh báo cho mọi nền kinh tế có nguồn thu lớn đột biến, từ tài nguyên đến dòng vốn FDI vào một ngành: giữ sức cạnh tranh của các ngành khác và không dùng nguồn thu tạm thời cho chi tiêu thường xuyên.
• Đối với doanh nghiệp. Vụ nitơ và vụ Urgenda cho thấy nghĩa vụ môi trường có thể được thực thi qua tòa án và ảnh hưởng trực tiếp đến dự án. Doanh nghiệp xuất khẩu sang EU cần tính đến các chuẩn mực môi trường ngày càng chặt chẽ trong hợp đồng và chuỗi cung ứng.

← Các bài khác trong mục Hiểu về thế giới