Singapore 1819–2026: sinh tồn bằng thể chế, và cái giá của mô hình

Ngày 9/8/1965, Singapore bị tách khỏi Malaysia. Một hòn đảo không có tài nguyên, phải mua nước từ nước láng giềng, thất nghiệp ở mức hai con số và gần 70% dân số sống trong khu ổ chuột, bỗng trở thành một quốc gia mà chính những người lãnh đạo khi đó cũng không chắc có thể tồn tại. Theo Ngân hàng Thế giới, GDP bình quân đầu người của Singapore năm 1965 là 517 USD; năm 2024 là 94.897 USD. Câu hỏi đáng đặt ra không chỉ là "vì sao Singapore giàu", mà là những lựa chọn nào đã tạo ra kết quả đó, mỗi lựa chọn được và mất gì, và cái giá của mô hình này đang được trả như thế nào hôm nay.

1819–1959: di sản của một cảng tự do

Năm 1819, Stamford Raffles của Công ty Đông Ấn Anh lập thương điếm tại Singapore và biến nơi đây thành cảng tự do, không đánh thuế hàng hóa trung chuyển. Vị trí trên eo biển Malacca và chính sách thương mại tự do khiến Singapore trở thành trung tâm trung chuyển của Đông Nam Á, gắn với cao su và thiếc của bán đảo Mã Lai.

Tháng 2/1942, quân Anh đầu hàng Nhật; ba năm rưỡi chiếm đóng phá vỡ niềm tin vào khả năng bảo hộ của đế quốc. Sau chiến tranh, Singapore là một thành phố nghèo: theo tài liệu chính thức của Chính phủ Singapore, gần 70% dân số sống trong khu ổ chuột, thất nghiệp ở mức hai con số, nền kinh tế phụ thuộc giá cao su và thiếc, và các cuộc đình công do lực lượng cánh tả dẫn dắt diễn ra thường xuyên.

1959–1965: kế hoạch thị trường chung và cú chia tách

Chính sách. Đảng Nhân dân Hành động (PAP) thắng cử năm 1959, ông Lý Quang Diệu trở thành Thủ tướng đầu tiên của Singapore tự trị. Năm 1961, một nhóm chuyên gia Liên Hợp Quốc do nhà công nghiệp Hà Lan Albert Winsemius dẫn đầu đề xuất chương trình công nghiệp hóa, với mục tiêu tạo hơn 200.000 việc làm trong mười năm. Cùng năm, Cục Phát triển Kinh tế (EDB) được thành lập với ngân sách 100 triệu đô la Singapore cho giai đoạn 1961–1964 và bắt đầu xây dựng khu công nghiệp Jurong. Shell xây nhà máy lọc dầu đầu tiên trên đảo Pulau Bukom.

Logic của sáp nhập. Năm 1963, Singapore cùng Malaya, Bắc Borneo và Sarawak lập thành Malaysia. Theo tính toán khi đó, Singapore sẽ có một thị trường chung khoảng 12 triệu dân để phát triển công nghiệp thay thế nhập khẩu. Nhưng chính sách đối đầu (Konfrontasi) của Indonesia khiến nhập khẩu từ Indonesia giảm 23% và xuất khẩu giảm 31% trong giai đoạn 1963–1964; năm 1965, vụ đánh bom tòa nhà MacDonald House làm ba người chết. Mâu thuẫn chính trị và sắc tộc giữa Kuala Lumpur và Singapore dẫn tới việc Singapore bị tách khỏi Malaysia ngày 9/8/1965.

Kết quả. Khoảng 21.000 việc làm công nghiệp được tạo ra, nhưng thất nghiệp vẫn ở mức hai con số. Chiến lược thay thế nhập khẩu mất thị trường chỉ sau một đêm.

1965–1979: sinh tồn bằng FDI, nhà ở và kỷ luật

Thu hút đầu tư nước ngoài. Singapore chuyển hẳn sang công nghiệp hóa hướng xuất khẩu. Đạo luật Khuyến khích Mở rộng Kinh tế năm 1967 cho phép miễn tới 90% thuế lợi nhuận trong tối đa 15 năm đối với dự án được phê duyệt. Năm 1968, các chức năng của EDB được tách ra: Ngân hàng Phát triển Singapore (DBS) lo tài chính, Tập đoàn Jurong (JTC) lo hạ tầng công nghiệp, Intraco lo xúc tiến xuất khẩu. Cùng năm, National Semiconductor bắt đầu sản xuất chỉ hai tuần sau chuyến khảo sát; Texas Instruments, Hewlett-Packard, General Electric nối tiếp.

Biến cú sốc thành cơ hội. Năm 1967, Anh công bố rút quân khỏi Viễn Đông, sau đó đẩy nhanh lịch trình đến năm 1971. Theo Chính phủ Singapore, các căn cứ quân sự Anh chiếm khoảng 20% nền kinh tế và sử dụng hơn 30.000 lao động. Một cơ quan chuyên trách chuyển đổi khoảng 15.000 mẫu Anh (11% diện tích đất) sang mục đích thương mại; xưởng đóng tàu hải quân Sembawang thành xưởng đóng tàu thương mại; người lao động mất việc được đào tạo lại cho đóng tàu và chế tạo.

Kỷ luật lao động và cơ chế ba bên. Luật Quan hệ lao động sửa đổi năm 1968 hạn chế đình công. Năm 1969, ông Lý Quang Diệu kêu gọi công đoàn đặt lợi ích quốc gia lên trước; từ đó hình thành cơ chế ba bên giữa Nhà nước, giới chủ và công đoàn. Hội đồng Tiền lương Quốc gia được lập năm 1972. Số cuộc đình công giảm từ 10 (1972) xuống 1 (1977), và không có cuộc nào trong giai đoạn 1997–2012. Đến năm 1970, Singapore gần đạt toàn dụng lao động.

Nhà ở như "cổ phần" quốc gia. Cục Phát triển Nhà ở (HDB) được thành lập năm 1960. Từ năm 1968, người lao động được dùng tiền trong Quỹ Tiết kiệm Trung ương (CPF), một quỹ tiết kiệm bắt buộc, để mua căn hộ HDB. Đạo luật Thu hồi đất năm 1966 cho phép Nhà nước thu hồi đất trên diện rộng để xây nhà ở và hạ tầng. Việc sở hữu nhà gắn người dân với sự ổn định và tăng trưởng của quốc gia.

1979–1986: nâng cấp quá nhanh và bài học 1985

Nguyên nhân. Cuối thập niên 1970, Singapore đối mặt với cạnh tranh từ các nước có nhân công rẻ hơn. Chính phủ khởi động cái gọi là "cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai", trong đó có chính sách điều chỉnh tiền lương: tăng lương mạnh để buộc doanh nghiệp rời bỏ ngành thâm dụng lao động và chuyển lên ngành giá trị cao hơn.

Kết quả không mong muốn. Theo tài liệu chính thức của Chính phủ Singapore, chính sách này giúp nâng chuỗi giá trị nhưng làm chi phí tăng nhanh và giảm sức cạnh tranh. Cùng với nhu cầu thế giới suy yếu và sự sụt giảm sau một thời kỳ bùng nổ xây dựng, năm 1985 Singapore lần đầu tiên suy thoái sau gần 20 năm tăng trưởng liên tục.

Sửa sai. Tháng 3/1985, Ủy ban Kinh tế do ông Lý Hiển Long chủ trì được thành lập. Báo cáo năm 1986 khuyến nghị cắt giảm 15 điểm phần trăm mức đóng CPF, kìm lương tạm thời, giảm thuế doanh nghiệp và thuế thu nhập, đưa tính linh hoạt vào cơ cấu tiền lương, và về dài hạn phát triển xuất khẩu dịch vụ. Tăng trưởng trở lại 10,8% năm 1987.

1990–2015: trở thành trung tâm toàn cầu

Đa dạng hóa. Singapore xây dựng trung tâm tài chính, logistics, lọc hóa dầu, y sinh, và từ năm 2010 là hai khu nghỉ dưỡng tích hợp có sòng bạc. Các quỹ đầu tư nhà nước (Temasek, thành lập năm 1974, và GIC, năm 1981) quản lý tài sản quốc gia theo nguyên tắc thương mại. Dân số tăng nhanh nhờ chính sách thu hút lao động và nhân tài nước ngoài.

An ninh nguồn nước: biến điểm yếu thành năng lực. Hiệp định cung cấp nước năm 1961 với Malaysia đã hết hạn năm 2011; hiệp định năm 1962 cho phép Singapore lấy tối đa 250 triệu gallon nước thô mỗi ngày từ sông Johor và hết hạn năm 2061. Singapore xây dựng chiến lược "bốn vòi nước quốc gia": nước mưa trong nước, nước nhập từ Johor, NEWater (nước thải tái chế đạt chất lượng cao) và nước khử muối, với năm nhà máy khử muối. Theo Bộ Bền vững và Môi trường Singapore, nhu cầu hiện khoảng 440 triệu gallon/ngày và dự kiến gần gấp đôi vào năm 2065.

Phản ứng chính trị. Dân số tăng nhanh làm giá nhà, giao thông và cạnh tranh việc làm trở thành vấn đề. Trong cuộc bầu cử năm 2011, tỷ lệ phiếu của PAP giảm xuống khoảng 60%, mức thấp nhất kể từ khi độc lập. Sách trắng Dân số năm 2013, với kịch bản dân số 6,9 triệu vào năm 2030, gây ra phản ứng hiếm thấy của công chúng. Chính phủ siết chặt chính sách lao động nước ngoài và tăng mạnh nguồn cung nhà ở.

2015–2026: cái giá của thành công

Mức sinh. Năm 2023, tổng tỷ suất sinh của cư dân Singapore lần đầu xuống dưới 1 (0,97) và giữ nguyên năm 2024. Chi phí nhà ở, áp lực học tập và giờ làm việc dài thường được nêu là nguyên nhân. Các khoản hỗ trợ tài chính cho việc sinh con kéo dài nhiều năm chưa đảo ngược được xu hướng. Kết quả là Singapore ngày càng phụ thuộc vào nhập cư để duy trì lực lượng lao động, điều chính là nguồn căng thẳng chính trị.

Mô hình nhà ở. Căn hộ HDB được bán theo hợp đồng thuê 99 năm. Khi các khu nhà cũ dần hết hạn thuê, câu hỏi về giá trị tài sản lúc cuối kỳ thuê đặt ra thách thức cho mô hình "nhà ở là tài sản tích lũy".

Chuyển giao quyền lực và tính chính danh. Ông Lý Quang Diệu qua đời năm 2015. Ông Lawrence Wong nhậm chức Thủ tướng ngày 15/5/2024, là người thứ tư giữ chức vụ này. Trong cuộc bầu cử ngày 3/5/2025, PAP được 65,57% phiếu và 87/97 ghế; Đảng Công nhân giữ 10 ghế.

Hai cách nhìn về "cái giá phải trả"

Những gì lặp lại

Ý nghĩa đối với Việt Nam

• Tính dự đoán được của pháp luật là lợi thế cạnh tranh. Nhà đầu tư chọn Singapore vì biết trước luật lệ sẽ được áp dụng thế nào. Với Việt Nam, sự ổn định và nhất quán trong thực thi quan trọng không kém ưu đãi thuế.
• Trung tâm tài chính cần tòa án và trọng tài đáng tin cậy. Nghị quyết 222/2025/QH15 (thông qua ngày 27/6/2025, hiệu lực từ 1/9/2025) về Trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM và Đà Nẵng cho phép các bên có yếu tố nước ngoài chọn luật nước ngoài, đồng thời quy định tòa án chuyên biệt và trung tâm trọng tài quốc tế. Kinh nghiệm Singapore cho thấy chất lượng thẩm phán và tính độc lập trong thực thi quyết định thành công nhiều hơn văn bản.
• Cơ chế ba bên về tiền lương. Hội đồng Tiền lương Quốc gia của Singapore là một mô hình đáng tham khảo cho Hội đồng Tiền lương quốc gia của Việt Nam, nhất là việc gắn tiền lương với năng suất.
• Đừng sao chép những gì phụ thuộc quy mô thành phố. Thu hồi đất trên diện rộng, quản lý dân số chặt chẽ hay bộ máy nhỏ, lương cao là những điều kiện khó tái tạo ở một quốc gia hơn 100 triệu dân với nhiều cấp chính quyền.
• Đối với doanh nghiệp Việt Nam. Singapore là nơi đặt công ty mẹ, ký hợp đồng và giải quyết tranh chấp (SIAC) phổ biến của các giao dịch liên quan đến Việt Nam. Hiểu rõ khung pháp lý Singapore là một phần của quản trị rủi ro giao dịch xuyên biên giới.

← Các bài khác trong mục Hiểu về thế giới