Ngày 29/12/2006, Bộ Tài chính Anh chuyển khoảng 83 triệu USD cho Chính phủ Mỹ và khoảng 23 triệu USD cho Canada. Đó là khoản thanh toán cuối cùng của hai khoản vay ký kết ngay sau Thế chiến II. Từ lúc ký đến lúc trả xong mất 61 năm, qua các đời Thủ tướng từ Clement Attlee đến Tony Blair. Để hiểu vì sao một đế quốc từng là chủ nợ lớn của thế giới lại phải vay để sống qua thời bình, cần quay lại mùa hè năm 1940.
Dòng thời gian
- Đạo luật Johnson của Mỹ cấm cho vay đối với các nước chưa trả nợ từ Thế chiến I, trong đó có Anh.
- Đạo luật Trung lập 1939: các nước tham chiến chỉ được mua vũ khí của Mỹ theo nguyên tắc "trả tiền mặt và tự chở".
- Chiến dịch Fish: Anh chuyển vàng và chứng khoán sang Canada.
- Thỏa thuận tàu khu trục đổi căn cứ: 50 tàu khu trục cũ đổi lấy quyền thuê căn cứ 99 năm.
- Churchill viết thư cho Roosevelt: Anh sắp không còn khả năng trả tiền mặt.
- Đạo luật Lend-Lease có hiệu lực.
- Nhà Trắng chấm dứt mọi hoạt động Lend-Lease, sáu ngày sau khi Nhật tuyên bố đầu hàng.
- Ký Hiệp định Tài chính Anh – Mỹ: hạn mức tín dụng 3,75 tỷ USD, lãi 2%/năm.
- Bảng Anh được chuyển đổi tự do theo cam kết của hiệp định.
- Anh đình chỉ chuyển đổi sau năm tuần dự trữ bị rút mạnh.
- Phá giá bảng Anh từ 4,03 xuống 2,80 USD.
- Khoản thanh toán cuối cùng cho Mỹ và Canada.
1. Một đế quốc giàu tài sản nhưng thiếu đô la
Năm 1939, Anh vẫn là trung tâm của một mạng lưới thương mại, đầu tư và tiền tệ trải khắp các châu lục. Nhưng chiến tranh hiện đại cần thép, máy bay, dầu và lương thực, và phần lớn năng lực sản xuất dư thừa của thế giới khi đó nằm ở Mỹ. Muốn mua của Mỹ thì phải có đô la hoặc vàng.
Luật pháp Mỹ khi ấy khép gần hết các lối đi khác. Đạo luật Johnson năm 1934 cấm cho vay đối với những nước chưa trả nợ Thế chiến I, mà Anh là một trong số đó. Đạo luật Trung lập năm 1939 chỉ cho phép các bên tham chiến mua hàng quân sự của Mỹ theo nguyên tắc cash and carry, tức trả tiền trước và tự vận chuyển. Theo Văn phòng Sử học Bộ Ngoại giao Mỹ, đây là khuôn khổ pháp lý mà London phải xoay xở trong năm đầu chiến tranh.
Vấn đề của Anh vì vậy không phải là nghèo. Vấn đề là tài sản của Anh không nằm ở dạng có thể tiêu ngay tại Mỹ.
2. Mùa hè 1940: vàng vượt Đại Tây Dương
Sau khi Pháp thất thủ tháng 6/1940, nguy cơ Đức đổ bộ vào Anh trở thành thật. Chính phủ Anh quyết định chuyển phần lớn vàng dự trữ và chứng khoán sang Canada. Chiến dịch có mật danh Fish. Theo Bảo tàng Ngân hàng Canada, đoàn tàu đầu tiên rời Anh ngày 24/6/1940 và cập cảng Halifax sáng 1/7/1940. Vàng được đưa về hầm Ngân hàng Canada ở Ottawa, chứng khoán được cất tại tòa nhà Sun Life ở Montreal. Tổng cộng hơn 1.500 tấn vàng thỏi và tiền vàng đã tới nơi, không con tàu chở vàng nào bị mất.
Giá trị của các chuyến hàng được ước tính khác nhau tùy nguồn và cách quy đổi. Một số tài liệu lịch sử nêu tổng giá trị khoảng 2,5 tỷ USD theo thời giá. Con số 7 tỷ USD lan truyền trên mạng hiện chưa tìm thấy căn cứ trong tài liệu chính thống.
3. Tàu khu trục đổi căn cứ: cái giá đầu tiên trả bằng lãnh thổ
Tàu ngầm Đức đánh chìm tàu vận tải trên Đại Tây Dương nhanh hơn tốc độ Anh đóng tàu hộ tống. Churchill xin Mỹ tàu khu trục. Theo Văn phòng Sử học Bộ Ngoại giao Mỹ, Tổng thống Roosevelt cho rằng Quốc hội và dư luận sẽ không chấp nhận một món quà, nên thiết kế giao dịch thành trao đổi.
Ngày 2/9/1940, hai bên ký thỏa thuận. Mỹ chuyển cho Anh 50 tàu khu trục đời cũ. Đổi lại, Mỹ được thuê đất trong 99 năm để đặt căn cứ hải quân và không quân tại Newfoundland và vùng Caribe. Quyền tại Newfoundland và Bermuda được Anh trao không đền bù. Quyền tại Bahamas, Jamaica, St Lucia, Trinidad, Antigua và Guiana thuộc Anh là phần trao đổi lấy số tàu.
Về quân sự, phần lớn số tàu này đã cũ và phải sửa chữa. Về chiến lược, Mỹ lần đầu có một chuỗi căn cứ lâu dài bao quanh lối vào bờ Đông của mình, trên lãnh thổ của đế quốc Anh.
4. "Chúng tôi sẽ không còn khả năng trả tiền mặt"
Ngày 8/12/1940, Churchill gửi Roosevelt một bức thư dài về tình hình chiến tranh và tài chính. Ông cảnh báo rằng sắp đến lúc Anh không còn trả được tiền mặt cho tàu biển và hàng tiếp tế. Chín ngày sau, Roosevelt công bố ý tưởng cho mượn, cho thuê vũ khí thay vì bán.
Trong khoảng trống trước khi Quốc hội Mỹ thông qua chương trình, Washington yêu cầu London chứng minh rằng Anh thực sự đã cạn nguồn. Thư Churchill gửi Roosevelt ngày 2/1/1941, lưu trong bộ Foreign Relations of the United States, cho thấy Anh chấp nhận để Mỹ cử tàu chiến tới Cape Town nhận số vàng còn lại. Churchill viết rằng việc phải "vỡ nợ hoặc bị lột sạch những nguồn lực cuối cùng" trong thời gian chờ đợi là đầy nguy hiểm.
Biểu tượng của giai đoạn này là American Viscose, công ty sợi nhân tạo của tập đoàn Courtaulds (Anh) tại Mỹ. Năm 1941, dưới sức ép của chính phủ Mỹ, Anh buộc phải bán công ty cho một nhóm ngân hàng đầu tư do Morgan Stanley và Dillon Read dẫn đầu, với mức giá được nhiều sử gia gọi là "bán tháo". Với Washington, thương vụ là bằng chứng chính trị để thuyết phục Quốc hội rằng Anh không giấu tài sản. Với London, đó là cái giá của niềm tin.
5. Lend-Lease: viện trợ, nhưng không miễn phí về chính sách
Đạo luật Lend-Lease được Tổng thống Roosevelt ký ngày 11/3/1941. Đạo luật cho phép Mỹ chuyển giao hàng quốc phòng cho "bất kỳ chính phủ nào mà Tổng thống cho là việc phòng thủ của họ là sống còn đối với việc phòng thủ của Hoa Kỳ". Điều quan trọng là đạo luật không bắt trả bằng đô la. Lợi ích cho Mỹ có thể là "trả hoặc hoàn trả bằng hiện vật, tài sản" hoặc bất kỳ lợi ích nào Tổng thống thấy thỏa đáng.
Đến cuối chiến tranh, Mỹ đã ký thỏa thuận Lend-Lease với hơn 30 nước, tổng giá trị khoảng 50 tỷ USD. Phần của Anh và đế quốc Anh thường được ước tính khoảng 31 tỷ USD. Chiều ngược lại cũng có: Anh và các nước Khối Thịnh vượng chung cung cấp cho quân đội Mỹ hàng hóa, dịch vụ theo cơ chế viện trợ đối ứng, được ước tính khoảng 6,8 tỷ USD.
Cái giá thực sự nằm ở Điều VII của hiệp định Lend-Lease. Theo Văn phòng Sử học Bộ Ngoại giao Mỹ, "khoản đền đáp" của Anh chủ yếu là cam kết cùng hành động hướng tới một trật tự kinh tế quốc tế tự do hóa sau chiến tranh. Nói cách khác, Mỹ không đòi lại phần lớn số vũ khí đã dùng. Mỹ đòi một thế giới hậu chiến không còn hệ thống ưu đãi thương mại khép kín của đế quốc Anh.
Kiểm chứng: Anh có nợ Mỹ 31 tỷ USD không?
- Không. Khoảng 31 tỷ USD là giá trị hàng Lend-Lease Anh và đế quốc Anh nhận được, không phải khoản nợ. Theo bản Hiệp định Tài chính đăng trên Bản tin Cục Dự trữ Liên bang tháng 1/1946, phần lớn hàng Lend-Lease đã được sử dụng trong chiến tranh và được xóa mà không đòi bồi hoàn.
- Toàn bộ Lend-Lease, viện trợ đối ứng, hàng dư thừa của quân đội Mỹ và các yêu cầu tài chính thời chiến được quyết toán bằng một khoản ròng 650 triệu USD.
- Nghĩa vụ thực tế của Anh với Mỹ là hạn mức vay 3,75 tỷ USD cộng 650 triệu USD quyết toán. Ngoài ra, Anh vay Canada khoảng 1,19 tỷ USD.
- Con số "486 tỷ USD theo giá hiện nay" lan truyền trên mạng được tính từ con số 31 tỷ USD, nên không phản ánh khoản nợ.
6. Ngày 21/8/1945: viện trợ dừng lại sau sáu ngày hòa bình
Nhật Bản tuyên bố đầu hàng ngày 15/8/1945. Ngày 21/8/1945, Nhà Trắng ra thông cáo: Tổng thống chỉ thị Cơ quan Kinh tế Đối ngoại chấm dứt mọi hoạt động Lend-Lease và hủy các hợp đồng chưa thực hiện. Có hai ngoại lệ: hợp đồng mà chính phủ đồng minh đồng ý tiếp nhận và tự trả tiền, và hợp đồng mà việc hoàn tất phục vụ lợi ích của Mỹ.
Về pháp lý, quyết định nhất quán với tinh thần của đạo luật. Lend-Lease là công cụ thời chiến, và Quốc hội Mỹ chưa bao giờ cho phép dùng nó để tái thiết. Về kinh tế, đó là cú sốc với một nước đang nhập khẩu lương thực và nguyên liệu bằng hàng Lend-Lease, trong khi xuất khẩu của chính mình đã bị thu hẹp mạnh để dồn sức cho chiến tranh.
7. Keynes ở Washington: đi xin một khoản tặng, mang về một khoản vay
Tháng 9/1945, John Maynard Keynes dẫn đoàn đàm phán sang Washington. Theo nhóm sử gia của Bộ Ngoại giao Anh, ông đã cảnh báo về một "Dunkirk tài chính" từ tháng 3/1945. Phía Anh mong một khoản viện trợ không hoàn lại, hoặc ít nhất là khoản vay không lãi, như sự bù đắp cho những hy sinh thời chiến. Phía Mỹ chỉ đưa ra một khoản vay thương mại có lãi.
Hiệp định Tài chính Anh – Mỹ ký ngày 6/12/1945, theo văn bản đăng trên Bản tin Cục Dự trữ Liên bang tháng 1/1946, gồm các điểm chính sau.
Các điều khoản chính của Hiệp định Tài chính Anh – Mỹ (6/12/1945)
| Điều khoản | Nội dung |
|---|---|
| Hạn mức tín dụng | 3,75 tỷ USD |
| Thời hạn giải ngân | Từ ngày hiệp định có hiệu lực đến 31/12/1951 |
| Lãi suất | 2%/năm |
| Trả nợ | 50 kỳ hằng năm, kỳ đầu ngày 31/12/1951; khoảng 140 triệu USD mỗi năm nếu dùng hết hạn mức |
| Miễn lãi | Có thể miễn khi thu nhập từ xuất khẩu và dịch vụ của Anh thấp hơn mức nhập khẩu bình quân 1936–1938, được IMF xác nhận |
| Bảng Anh | Phải tự do chuyển đổi cho giao dịch vãng lai chậm nhất một năm sau ngày hiệp định có hiệu lực |
| Quyết toán Lend-Lease | 650 triệu USD (532 triệu cho các khoản chung, 118 triệu cho hàng hóa, dịch vụ sau ngày Nhật đầu hàng) |
Nguồn: Federal Reserve Bulletin, tháng 1/1946 (FRASER, Ngân hàng Dự trữ Liên bang St. Louis). Hiệp định có hiệu lực ngày 15/7/1946, sau khi Quốc hội Mỹ thông qua.
Bảo vệ hiệp định trước Thượng viện Anh ngày 18/12/1945, Keynes thừa nhận khoảng cách giữa mong đợi và thực tế:
"Our American friends were interested not in our wounds… but in our convalescence."Tạm dịch: "Những người bạn Mỹ không quan tâm đến vết thương của chúng ta, mà quan tâm đến việc chúng ta hồi phục." J. M. Keynes, Thượng viện Anh, 18/12/1945.
Keynes qua đời tháng 4/1946, ba tháng trước khi hiệp định có hiệu lực.
8. Mùa hè 1947: năm tuần của đồng bảng tự do
Trong chiến tranh, Anh trả cho các thuộc địa và đối tác như Ấn Độ hay Ai Cập bằng bảng Anh, nhưng hạn chế việc đổi số tiền đó sang đô la. Kết quả là các nước này tích lũy những khoản "số dư bảng Anh" rất lớn. Khi bảng Anh được tự do chuyển đổi, ai nắm bảng cũng có thể đòi đổi sang đô la, đồng tiền duy nhất mua được hàng Mỹ.
Anh thực hiện cam kết vào ngày 15/7/1947, sau mùa đông 1946–1947 khắc nghiệt làm tê liệt sản xuất than và điện. Dự trữ đô la bị rút với tốc độ không thể duy trì. Đến tuần thứ năm, London phải dừng lại. Một điện tín tối mật của Bộ Ngoại giao Anh, nay lưu tại Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Anh, thông báo Anh "tạm thời đình chỉ ngay" quyền chuyển nhượng bảng Anh sang Mỹ, Canada và khu vực đô la, với lý do "tình trạng thiếu đô la trên toàn thế giới". Tài liệu ngoại giao Mỹ ghi nhận việc đình chỉ có hiệu lực ngày 20/8/1947.
Cùng năm đó, Anh báo với Mỹ rằng không thể tiếp tục hỗ trợ Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ (tháng 2/1947). Washington nhận vai trò này qua Học thuyết Truman (12/3/1947), và ba tháng sau Ngoại trưởng Marshall công bố kế hoạch tái thiết châu Âu. Lúc này, vai trò bảo đảm an ninh và tài chính cho phương Tây đã chuyển hẳn sang Mỹ.
9. Năm 1949: phá giá và trật tự mới
Ngày 18/9/1949, Bộ trưởng Tài chính Stafford Cripps tuyên bố phá giá bảng Anh từ khoảng 4,03 xuống 2,80 USD, tức giảm hơn 30%. Trong hệ thống Bretton Woods, đô la gắn với vàng và các đồng tiền khác gắn với đô la, nên vị trí trung tâm của Mỹ đã được thể chế hóa. Bảng Anh vẫn là đồng tiền quốc tế quan trọng thêm nhiều năm, nhưng không còn là trung tâm.
10. Trả nợ đến năm 2006
Anh bắt đầu trả từ cuối năm 1951 theo hiệp định. Điều khoản miễn, hoãn được dùng sáu lần, vào các năm 1956, 1957, 1964, 1965, 1968 và 1976. Vì vậy kỳ trả cuối cùng rơi vào ngày 29/12/2006 thay vì năm 2000. Đến đây, Anh hoàn tất nghĩa vụ với cả Mỹ và Canada.
11. Đánh giá: bóc lột hay hào phóng?
Các nội dung phổ biến trên mạng thường kể câu chuyện này theo một chiều: Mỹ lợi dụng lúc Anh kiệt sức để thâu tóm đế quốc. Tài liệu lưu trữ cho thấy bức tranh có hai mặt, và cả hai đều có căn cứ.
Lập luận phê phán
- Trước Lend-Lease, Anh bị buộc thanh lý tài sản tại Mỹ, như American Viscose, và giao vàng để chứng minh đã cạn tiền.
- Mỹ nhận quyền thuê căn cứ 99 năm tại các lãnh thổ chiến lược của Anh.
- Viện trợ dừng đột ngột ngày 21/8/1945. Khoản vay sau đó có lãi, trong khi Anh mong một khoản tặng.
- Điều kiện chuyển đổi bảng Anh trong một năm quá sớm, dẫn thẳng tới khủng hoảng 1947.
Lập luận đối lập
- Khoảng 31 tỷ USD hàng Lend-Lease cho Anh và đế quốc Anh phần lớn được xóa. Phần quyết toán chỉ 650 triệu USD.
- Lãi suất 2% thấp hơn mặt bằng thương mại, hiệp định có điều khoản miễn lãi, và Anh đã dùng quyền hoãn trả sáu lần.
- Mỹ tiếp tục hỗ trợ qua Kế hoạch Marshall từ năm 1948.
- Trật tự thương mại mở mà Mỹ đòi hỏi được Anh cùng thiết kế tại Bretton Woods. Churchill từng gọi Lend-Lease là hành động "vô tư nhất" mà một quốc gia làm cho quốc gia khác.
Nguyên nhân sâu xa của sự chuyển giao quyền lực là chi phí của hai cuộc chiến tranh thế giới và sự chênh lệch năng lực sản xuất giữa hai nền kinh tế. Các điều kiện Mỹ đặt ra không tạo ra xu hướng đó, nhưng quyết định tốc độ và cách nó diễn ra. Khi một bên cần tiền để tồn tại, bên cho tiền không chỉ định giá khoản tiền, mà còn định hình trật tự sau đó.
12. Ý nghĩa đối với doanh nghiệp và người đàm phán hôm nay
- Đồng tiền thanh toán là quyền lực. Anh không thiếu tài sản, Anh thiếu đúng loại tiền mà người bán chấp nhận. Doanh nghiệp có nghĩa vụ ngoại tệ cũng gặp rủi ro cùng bản chất khi dòng tiền và nghĩa vụ không cùng đồng tiền.
- "Viện trợ" luôn có điều kiện. Điều VII của Lend-Lease không đòi tiền mà đòi thay đổi chính sách. Trong hợp đồng, các cam kết phi tiền tệ như độc quyền, quyền ưu tiên hay điều kiện chính sách thường có giá trị lâu dài hơn khoản tiền.
- Điều khoản nhỏ, hậu quả lớn. Cam kết chuyển đổi bảng Anh "trong một năm" chỉ là một dòng trong hiệp định, nhưng đã làm cạn dự trữ trong năm tuần. Thời hạn thực hiện, điều kiện tiên quyết và cơ chế miễn trừ cần được đánh giá theo kịch bản xấu nhất trước khi ký.
- Đàm phán khi yếu thế cần cơ chế thoát. Điều khoản miễn, hoãn trả là thứ giúp Anh vượt qua sáu năm khó khăn. Một hợp đồng tốt không chỉ là giá tốt, mà còn có lối ra khi hoàn cảnh thay đổi.
In brief (English)
The 61-year debt: how the Second World War moved the centre of world finance from London to Washington. Under the 1939 Neutrality Act, Britain had to pay cash for American supplies. By December 1940 Churchill warned Roosevelt that this was no longer possible. The destroyers-for-bases deal of 2 September 1940 traded 50 old destroyers for 99-year leases on British territory. Lend-Lease, enacted on 11 March 1941, supplied roughly $31 billion of goods to Britain and its Empire. Most of it was written off, but under Article VII Britain was committed to a liberalised post-war economic order.
After Lend-Lease ended on 21 August 1945, Keynes sought a grant and obtained a $3.75 billion loan at 2%, plus a $650 million settlement of all Lend-Lease and surplus claims. The loan required sterling convertibility, which was introduced on 15 July 1947 and suspended five weeks later. Sterling was devalued from $4.03 to $2.80 in September 1949. The final repayment was made on 29 December 2006. The archives support neither the "plunder" nor the "pure generosity" narrative alone. War costs drove the shift in financial power; American conditions shaped its pace.
Nguồn tham khảo
Tài liệu gốc và nguồn chính thức:
- U.S. Department of State, Office of the Historian, Lend-Lease and Military Aid to the Allies in the Early Years of World War II.
- U.S. National Archives, Lend-Lease Act (1941), văn bản đạo luật.
- Foreign Relations of the United States, 1941, Vol. III, Tài liệu 1: Thư Churchill gửi Roosevelt, 2/1/1941.
- Foreign Relations of the United States, 1940, Vol. III, Executive Agreement Series No. 181 (tàu khu trục đổi căn cứ).
- Foreign Relations of the United States, 1945, Vol. VI, Thông cáo của Nhà Trắng ngày 21/8/1945 về chấm dứt Lend-Lease.
- Federal Reserve Bulletin, tháng 1/1946, văn bản Hiệp định Tài chính Anh – Mỹ và thỏa thuận quyết toán Lend-Lease (FRASER).
- FCDO Historians (Bộ Ngoại giao Anh), What's the context? Signing the Anglo-American Financial Agreement, 6 December 1945.
- The National Archives (UK), Attlee's Britain: Convertibility (điện tín của Bộ Ngoại giao Anh, tháng 8/1947).
- Foreign Relations of the United States, 1947, Vol. III, Điện tín 841.5151/8–2047 về đình chỉ chuyển đổi bảng Anh.
- Foreign Relations of the United States, 1949, Vol. IV, Ghi chú biên tập về phá giá bảng Anh ngày 18/9/1949.
- Bank of Canada Museum, Operation Fish.
Nguồn thứ cấp (đối chiếu số liệu, lịch hoãn trả nợ, số tiền kỳ trả cuối): Anglo-American loan, Lend-Lease, Operation Fish (Wikipedia, kèm các trích dẫn BBC, The Independent, Breuer 2008, Kindleberger 1984).
Chủ đề được gợi ý từ video "Mỹ Đã Biến Đế Quốc Anh Thành Con Nợ Trong Thế Chiến 2 Như Thế Nào?" của kênh Trạm Trí Thức. Bài viết là nội dung độc lập của O2 Lawyers, các dữ kiện được kiểm chứng lại với tài liệu nêu trên. Ước tính về giá trị Lend-Lease và viện trợ đối ứng khác nhau giữa các nguồn tùy phạm vi (Anh hay toàn đế quốc) và thời kỳ tính. Bài viết có mục đích cung cấp kiến thức, không phải ý kiến tư vấn pháp lý hoặc đầu tư.